جمعه، ۷ مرداد ۱۳۹۰

* مقدمه
آخرین معجزه‌ی سلسله‌ی انبیا علیهم‌السلام برای اثبات حقانیت دعوت الهی‌شان از جنس کتاب است. اگر بپذیریم که نزول تدریجی قرآن کریم بر قلب پیامبر اعظم صلی‌الله علیه وآله و سلم در ماه صفر سال یازدهم هجرت با رحلت آن بزرگوار به پایان رسیده‌است، تا امروز حدود هزار و چهارصد و بیست و یک سال از تدوین و گردآوری کلام خداوند به صورت یک مجلد واحد می‌گذرد. صورت کتاب قرآن کریم بر خلاف سایر کتب آسمانی موجود هیچ گونه سیر محتوایی مشخص و منظمی ندارد. یعنی مثلاً قصه‌ها، احکام و معارف الهی در این کتاب بر اساس یک فصل‌بندی مرتب و سلسه‌وار قرار ندارد و تکرار ظاهری و مضمونی ماجراها و عقاید بارها در آن اتفاق می‌افتد. این خصلت -که به نوعی از جلوه‌های اعجاز قرآن کریم به حساب می‌آید- مرور کامل و یک‌جای این کتاب الهی را پیچیده می‌کند. به نحوی که ختم یک ماهه‌ی قرآن کریم با دقت کافی در معانیِ حتی ظاهریِ لغات و به خاطر سپردن مضامین اصلی سوره‌ها و آیات، کاری سخت و دشوار است.

* چینش آيات و سوره‌های قرآن را چه کسی انجام داده است؟
درباره‌ی چینش آیات قرآن در سوره‌ها و شکل‌گیری سوره‌ها تقریباً اختلاف نظری وجود ندارد و همه‌ی علما شخص پیامبر را ناظر و آمر به جایگذاری آیات نازل شده، یکی پس از دیگری، در میان سایر آیات یا در آغاز سوره‌ای جدید می‌شناسند.
اما در مورد چیدمان یکصد و چهارده سوره‌ی قرآن در یک مجلد دو نظر متفاوت وجود دارد:

الف) چینش توقیفی سوره‌ها:
عده اي از محققين و بزرگان مانند سيدمرتضي علم الهدي، و از جمله معاصرين آيت الله خوئي بر آن هستند كه قرآن كريم به همين ترتيب كه الان موجود است، در زمان حيات پيامبر صلي‌الله عليه و آله و سلّم و به دستور و عنايت خود ایشان شكل گرفته و مرتب شده است. به نظر این گروه بسيار بعيد به نظر مي رسد كه كتابي را كه مي خواهد تا روز قيامت براي همه‌ي انسان ها روشن كننده و تعليم دهنده راه سعادت و خوشبختي باشد، پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلّم رها كرده باشد تا پس از ايشان توسط ديگران نظم و ترتيب داده شود.

ب) چینش اجتهادی سوره‌ها:
بيشتر محققين بر اين نظر هستند كه قرآن كريم بعد از رحلت پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلّم جمع آوري و به صورتی که اکنون موجود است مرتب شده. چون تا زماني كه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلّم در حال حيات بوده اند هر لحظه احتمال نزول سوره ها و آيه ها، داده مي شد. به نظر علامه طباطبایی نیز امر جمع آوری قرآن پیش از آن‌که یک مسأله‌ی کلامی و اعتقادی باشد، امری تاریخی است که با بررسی روایت‌ها می‌توان به آن دست یافت. بیش تر محققین و تاریخ نویسان برآنند که جمع و ترتیب سوره ها پس از وفات پیامبر صلى الله علیه و آله براى نخستین بار به دست امیرمؤمنان علی علیه السلام، سپس زید بن ثابت و دیگر صحابه بزرگوار انجام گرفت.

شاید نگاه سه مرحله‌ای به جمع قرآن نگاهی جامع و دقیق باشد:
مرحله اول: نظم و چینش آیه‌ها در كنار یكدیگر كه شكل‌گیرى سوره‌ها را در پى داشت. این كار در زمان پیامبر صورت گرفت.
مرحله دوم: جمع كردن مصحف هاى پراكنده در یك جا و تهیه جلد براى آن‌ها كه در زمان خلیفه‌ی اول انجام شد.
مرحله سوم: جمع‌آورى تمام قرآن‌هاى نویسندگان وحى براى نگارش یك قرآن به عنوان الگو و ایجاد وحدت قرائت در آن که در زمان خلیفه‌ی سوم صورت گرفت.

* چینش آيات و سوره‌های قرآن بر چه اساسی است؟
در قرن های گذشته قرآن کریم همواره به این ترتیب کتابت و استنساخ شده است:

1- فاتحه الکتاب: سوره حمد كه به عنوان فاتحه الكتاب و اُمّ الكتاب معروف است.
2- السَّبْع الطِّوال: هفت سوره طولاني (البقره، آل عمران، النّساء، المائدة، الانعام، الأعراف، يونس)
3- المئين: سوره هايي كه حدود صد آيه دارند كه 12 سوره هستند (الأنفال، برائت، النَّحل، هود، يوسف، الكهف، الإسراء، الأنبياء، طه، المؤمنون، الشّعراء، الصّافات)
4- المثاني: سوره‌هايي كه تعداد آنها به صد آيه نمي رسد ولي نسبت به سوره هاي ديگر قرآن (به خصوص سوره هايي طوال و المئين)، بسيار تلاوت مي شوند، كه تعداد آنها نزديك 20 سوره است.
5- اَلْحَواميم: سوره هايي كه با لفظ حم شروع مي شوند و تعداد آنها 7 سوره است.
6- الممتحنات: كه تعدا آنها قريب به 20 سوره است.
7- المفَصّلات: كه از سوره الرحمن شروع مي شود تا آخر قرآن، يعني سوره هايي كه آيه هاي آنها كوتاه است و خود سوره و تعداد آيات آن كم است و بسم الله الرحمن الرحيم زود به زود تكرار مي شود.

احتمال می‌رود اصحابی كه ترتيب سوره ها با اجتهاد و سليقه آنان تعیین شده‌است به این کلام حضرت رسول صلي الله عليه و آله و سلّم توجه داشته‌اند كه فرمودند: «به جاي تورات «سبع طوال» و به جاي انجيل «مثاني» و به جاي زبور «مئين» را به من داده اند و سوره هاي مفصلات هم علاوه قرآن است بر ساير كتب آسماني»

* آیا هیچ چینش جایگزینی وجود ندارد؟
على علیه‌السلام نخستین کسى بود که پس از وفات پیامبر صلى الله علیه و آله به جمع قرآن مشغول گردید. بر حسب روایات، آن حضرت مدت شش ماه در منزل نشست و این کار را به انجام رساند. ابن ندیم گوید: «اولین مصحفى که گرد آورى شد مصحف على بود و این مصحف نزد آل جعفر بود» محمد بن سیرین از عکرمه نقل مى کند: «در ابتداى خلافت ابوبکر، على در خانه نشست و قرآن را جمع آورى کرد. از عکرمه پرسیدم: آیا ترتیب و نظم آن مانند دیگر مصاحف بود؟ آیا رعایت ترتیب نزول درآن شده بود؟ گفت: اگر جن و انس گرد آیند و بخواهند مانند على قرآن را گرد آورند، نخواهند توانست»
مورخان بیان می‌کنند شیوه چینش سوره‌ها در مصحف امیرالمؤمنین خلاف قرآن امروزی بوده و به ترتیب نزول سوره ها بوده است.

* آیا ما مجاز به انتشار قرآن کریم با چینشی تازه هستیم؟
علامه طباطبائى در این باره مى فرماید: «حضرت على (ع) با این كه خودش پیش از دیگران قرآن مجید را به ترتیب نزول جمع‌آورى كرده و به جماعت نشان داده و مورد پذیرش واقع نشده بود و در هیچ یك از جمع اول و دوم او را شركت نداده بودند، با این حال هیچ گونه مخالفتى و مقاومتى از خود نشان نداد و مصحف دایر را پذیرفت و تا زنده بود حتى در زمان خلافت خود از مخالفت دم نزد. همچنین ائمه و اهل بیت علیهم‌السلام كه جانشینان و فرزندان آن حضرتند، هرگز در اعتبار قرآن مجید، حتى به خواص خود، حرفى نزده‌اند. بلكه پیوسته در بیانات خود استناد به آن جسته و شیعیان خود را امر كرده‌اند كه از قرائات مردم پیروى كنند.»
بدیهی است کتاب قرآن به عنوان مبنایِ واحدِ عقاید مسلمانان جهان چنان اهمیت بالایی دارد که هر گونه دخل و تصرف و تغییر در شیوه‌ی انتشار یا تبلیغ آن پیامدهای سنگینی در جامعه اسلامی ایجاد می‌کند.
 اما با فرض پذیرش ترتیب فعلی انتشار سوره‌ها، آیا ختم قرآن کریم نیز می‌بایست الزاماً به همین ترتیب باشد؟ بدون شک پاسخ منفی‌ست.

* چه آسیبی بر ختم قرآن کریم به ترتیب فعلی وارد است؟
کوچکترین واحد موضوعی قرآن کریم «آیه» و بزرگ‌ترین واحد موضوعی آن «سوره» نام دارد. هر تقسیم بندی دیگری بجز آیه و سوره در متن قرآن کریم اصالتاً فاقد اعتبار است. ایجاد بدعتی به نام نماز تراویح و الزام خواندن پیوسته‌ی قرآن کریم در سی شب به ناچار مسلمانان را به تقسیم‌بندی سی جزئی صفحات قرآن و در مرتبه‌ی بعدی به تقسیم بندی چهار حزبی هر جزء رساند.
این ابتکار نامبارک از یک سو اصالت سوره‌ها را کم‌رنگ کرده و از سوی دیگر واحد شمارش جدیدی برای آیات الهی جعل نموده. قطعه قطعه کردن کتاب قرآن با ساطور و عدم توجه به محتوای آیات و سوره‌ها در سیر ختم قرآن، مانعی جدی در نزدیک شدن قاری به معانی قرآن است. قاری قرآن در سیستم جزئی به جای این که به آغاز و انجام یک سوره بیاندیشد و فراز و فرود آیات و سیر روایت مطالب در آن سوره را تعقیب کند و از وحدت سیاق لفظی و معنوی در هر سوره استفاده کند و لذت ببرد، بیهوده صفحه می‌شمارد و به دنبال علامت پایان جزء می‌گردد. پایان یک سوره و آغاز سوره‌ی بعدی هم در میانه‌ی جزءخوانی اتفاق می‌افتد و فرصت جمع‌بندی معانی سوره را از قاری سلب می‌کند. غالباً ارتباط معنایی خاصی هم میان سوره‌های متوالی به شیوه‌ی مرسوم وجود ندارد و ختم قرآن کریم نظم ذهنی خاصی در مورد مفاهیم قرآنی به قاری نمی‌دهد.
همچنین شروع دوره‌ی ختم قرآن با سوره‌ها و آیه‌های طولانی مدنی ناخودآگاه احساس نشاط معنوی را در ابتدای (مخصوصاً در شروع ماه مبارک) از قاری می‌گیرد.

* چه پیشنهادی برای افزایش بهره‌وری ختم قرآن کریم وجود دارد؟
همین چند روایت ناقص و مبهمی که درباره‌ی مصحف امیرالمؤمنین علیه‌السلام به دست ما رسیده کافی‌ست تا به مرور قرآن کریم به ترتیب نزول بیاندیشیم و درباره‌ی مزایای این شیوه‌ی ختم قرآن تحقیق کنیم. هر چند که انجام این کار قدری نامعمول به نظر می‌رسد، اما امتحان آن کاملاً بی‌ضرر است. برای طراحی این شیوه انجام مراحل زیر ضروری است:

الف) یافتن ترتیب نزول سوره‌ها:
روایات متعددی در مورد ترتیب نزول سوره های قرآن کریم وجود دارد. اما به باور مرحوم آیت‏ الله معرفت، ترتیب سوره‌‏ها در روایات ترتیب نزول بر اساس صدر سوره‏‌ها است. بر این اساس رتبه هر سوره لزوماً به این معنا نیست که همه آیات آن در همان مرتبه نازل شده باشد. چه بسا چند سوره‌‏ای که آیه اولش نازل شده باشد و بعد سوره دیگری نازل و پس از آن سوره قبلی تکمیل شده باشد. با این حال تقریباً فهرست مورد توافقی در بین علمای شیعه وجود دارد که با صرف نظر از چند سوره‌ی مورد اختلاف، قابل توجه و اعتناست. این فهرست از این قرار است:

ب) اصالت‌بخشی به سوره بجای جزء:
در طراحی سیر مطالعاتی جدید قرآن کریم باید تلاش کرد تا بخش‌بندی مقرری‌های مطالعه –که از‌ آن به عنوان «سهم» نام می‌بریم- به ساختار و پیوستگی سوره‌ها آسیبی وارد نکند و هر سوره حتی‌المقدور در یک «سهم» قرار گیرد.
ج) تعیین حجم هر سوره:
با توجه به یکسان نبود طول آیه‌های قرآن کریم، شمارش تعداد آیه‌های یک سوره ملاک مناسبی برای تعیین حجم آن نیست. همین‌طور تعداد صفحاتی که یک سوره به خود اختصاص داده هم نمی‌تواند ملاک مناسبی باشد. چون در قرآن 604 صفحه‌ای مرسوم (بر مبنای صفحه‌آرایی عثمان طه با خطاطی‌های گوناگون) کاتب بعضاً با الزام به اتمام آیه یا سوره در انتهای صفحه خط خود را فشرده یا کشیده می‌کند. دقیق‌ترین معیار تعیین حجم سوره ها کلمه‌شماری‌ست که البته کاری دشوار است.
با این وجود در این طرح با صرف نظر از خطای خطاط، تعداد صفحات ملاک تعیین حجم سوره‌ها در نظر گرفته‌ شده است.
د) تعیین مدت ختم قرآن کریم و حجم سهم هر روز:
استحباب ختم قرآن کریم در ماه مبارک رمضان ایجاب می‌کند که تعداد سهم‌های قرآن کریم به گونه‌ای تعیین شود تا قاری قرآن موفق به یک دوره‌ی ختم کامل گردد.
بنا بر تجربه علی‌رغم 30 روزه بودن برخی از ماه‌های مبارک، عملاً بیش از 29 روز یا 29 شب برای تلاوت قرآن قابل پیش‌بینی نمی‌باشد. لذا در این طرح با تقسیم حجم 604 صفحه‌ای قرآن کریم به 29 سهم، میانگین حدود 21 صفحه در سهم به‌دست می‌آید. لذا در تعیین تعداد سوره‌ها باید سعی کرد تا عددی نزدیک به میانگین برای هر سهم در نظر گرفته شود. هر چند با اصالت دادن به سوره بجای جزء عملاً رعایت دقیق 21 صفحه در سهم ممکن نیست.

باید توجه داشت که در عالم واقع، ایام اشتغال و فراغت قاری در طول ماه مبارک متفاوت است و روزها با هم یکسان نیستند. پس لزوماً هم‌حجم بودن سهم هر روز نمی‌تواند اصالت داشته باشد. آن چه در این طرح مهم است ترتیب قرائت سوره‌هاست. لذا قاری با فرصتی که در اختیار دارد می‌تواند آیه‌ها و یا ترجیحاً سوره‌ای کامل از سهم هر روز را به روز بعد موکول کند و یا از سهم روز آینده بکاهد و به امروز بیافزاید.

با توجه به تمامي ملاحظات بالا طرح پيشنهادي ختم قرآن كريم در بيست و نه روز ماه مبارك رمضان به شرح زير تدوين شده است.
تذکر: سوره‌ی مبارکه‌ی بقره و سوره‌ی مبارکه‌ی نساء تنها سوره‌هایی هستند که بر اساس این طرحِ پیشنهادی به خاطر حجم زیاد، تلاوت آن‌ها در یک روز انجام نمی‌شود. نحوه‌ی تقسیم کردن این دو سوره به سهم‌های مجزا با رعایت همان میانگین 21 صفحه در روز انجام شده است.
پي‌نوشت:
بنده در ايام حج يك بار توفيق مرور قرآن كريم بر اساس جدول بالا را پيدا كردم و واقعاً دريافت برخي معاني در حين اين سير مطالعاتي برايم شگفت‌آنگيز بود. مطالبي كه هرگز در مرور سنتي قرآن بدون رعايت ترتيب نزول و اصالت سوره‌ها دريافت نمي‌شود. پيشنهاد مي‌كنم حتما از قرآن كريم با ترجمه‌ي فارسي استفاده كنيد تا گاهي لابلاي تلاوت نگاهي به معاني آيات بياندازيد.
شما با توجه به فرصت هاي طول روز مي توانيد در چند نوبت سهم هر روز را بخوانيد و تا حد امكان در هر دفعه ي تلاوت، يك سوره را كامل بخوانيد.
از همه‌ي برادران و خواهران گرامي التماس دعاي خير دارم.

---

تکمیلی:
1- در تدوین این تحقیق از منابع متعددی از جمله پایگاه اینترنتی مرحوم آیت‌الله معرفت استفاده شده که جا داشت لابلای متن به آن اشاره شود.
2- بدیهی‌ست صدور جواز شرعی انجام چنین سیری به عهده‌ی بنده نمی‌باشد. هرچند نتیجه‌ی تحقیقات من نشان می‌دهد که این مورد اگر مستحب نباشد، از جمله‌ی مباحات است و اصولاً خواندن سوره‌های قرآن کریم نیاز به کسب اجازه ندارد.
3- دوستان عزیزی که تصمیم به اجرا کردن این سیر مطالعاتی گرفته‌اند نیاز به چاپ فهرست قرآن کریم بر اساس سهم‌بندی فوق دارند. لذا فایل اکسل آماده‌ی چاپ را ضمیمه می‌کنم تا در صورت نیاز استفاده شود. (لینک را ذخیره کنید) این فایل همچنین شامل جدول کامل محاسبات حجم سوره‌های قرآن هم هست که علاقمندان می‌توانند سیر دلخواه خود را بر اساس اطلاعات پایه‌ی آن طراحی کنند.
4- این آغاز ماجراست. منتظر نظرات ارزشمند همه‌ی دوستان در مورد این طرح هستم.