1.
روز جنگ خندق، عمروبن عبدود را كه بر زمين زد، بلافاصله كه بر سينه‌اش نشست، سرش را نبُريد. برخاست. اندكي دور ميدان قدم زد و سپس كارش را ساخت.
نتيجه‌ي كشيدن ذوالفقار بر گردن آن نامرد، در هر دو حالت يكي بود: هلاكت دشمن دين.
اولي در فرآيندي غلط و دومي در فرآيندي صحيح.

2.
بعدِ سقيفه، مترادف با فاجعه‌ي در و ديوار كه ريسمان به گردن در كوچه‌ها...
مي‌توانست به يك حمله‌ي حيدري، صف اعدا را از هم بدرد. اما شرايط مهيا نبود. پيش زمينه‌ها و معرفت و آگاهي و شعور مردم، به او قد نمي‌داد.
نتيجه در ظاهر فداي فرآيند شد.

3.
در شوراي شش نفره، تبعيّت از قرآن و رسول و خلفا، شرطِ خلافت شد. به يك سر تكان دادنِ تقيّه‌اي، مي‌شد اسلام را از شر بني‌اميه رها كرد.
نتيجه‌اي مطلوب و شيرين، فداي طي شدنِ فرآيندِ صحيح شد.

4.
مي‌شد شام را به فرزند ابوسفيان بخشيد و امپراطوري عظيم اسلامي را بيست سال رهبري كرد. عِلم و فن و حكمت را پايه گذاشت و عدالت را در باقي بلاد اسلامي گسترش داد. اما معاويه به حق نبود. از فرآيند غلطي به امارت شام رسيده بود. پس بايد اين معادله به هم مي‌خورد.
تصحيح يك فرآيند غلط، به هدر رفتن نتيجه‌اي آرماني انجاميد.

5.
در صفين، ابتدا لشكر شام بر آب غالب آمد و آن را بر روي كوفيان بست. پس تشنگي امان لشكريان كوفه را بريد و حمله بردند و آب باز پس گرفتند. پس قصد بستن آن بر شاميان كردند. دستور آمد كه آن ها چنينند و ما چنان نيستيم. هر چند كه اين كار موجبات پيروزي را فراهم آوَرَد.
نتيجه‌اي مطلوب و ظاهراً منطقي، به خاطر امتناع از فرآيندي غلط، به دست نيامد.

6.
امير بود. مي‌توانست بفرمايد تا ديگران، نان و خوراك براي يتيمان كوفه برند. هنوز بودند چند نفري كه شيعه باشند. اگر نبودند، پسرانش كه بودند. اما ظاهراً سير شدن يتيمان كوفه هدف نبود.
هر چند كه ظاهراً ‌نتيجه مهم است، اما وجدان مي‌كنيم كه يقيناً فرآيند مهم‌تر بوده‌است.

7.
مي‌توانست در خلوت شب، وقتش را به عبادت خدا بگذراند و سكه‌اي ناچيز به پينه دوزي دهد تا كفش‌هايش را وصله كند. اما ظاهراً از انجام شخصي اين كار هدف ديگري دارد.
نتيجه شايد يكي باشد، اما فرآيند رسيدن به اين نتيجه متفاوت است.

8.
و نُه و دَه و يازده و بشمار تا صد و هزار و بيش‌تر از اميرالمؤمنين و فرزندانش، در عيان ترين حوادث و برهه‌هاي تاريخي كه نتيجه را فداي فرآيند كرده‌اند. كربلا كه كاملاً‌ واضح است.

* قسمتي از يك نوشته‌ي قديمي كه به حال و هواي اين روزهايم زياد برازنده مي‌نمايد.